Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Төсөл, хөтөлбөрийн зохицуулалт, иргэний нийгмийн бодлогын зөвлөх Б.Жавхлан Сэлэнгэ аймгийн Орхон суманд "Орхон" үүлдрийн хонины цөм сүргийг үржүүлж буй малчин өрх Э.Атарболдынд зочиллоо. Сумын удирдлагуудын санаачилгаар тус үүлдрийн цөм сүргийг сэргээн үржүүлэх ажлыг эрчимжүүлж байна.
Энэ үеэр Сэлэнгэ аймгийн Хүнс, хөдөө аж ахуйн газрын дарга Б.Мөнхтөр, Орхон сумын ИТХ-ын дарга Д.Лхагвадорж, Засаг дарга Г.Баасансүрэн, мал зүйч М.Мянганбаяр, 2 дугаар багийн малчин П.Бадамсүрэн, "Дархан Нэхий" ХК-ийн "Нэхий таннери" ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирал Я.Аззаяа нартай "Орхон" үүлдрийн хонины үржил, ашиг шим, нэхий, ноос бэлтгэл болон үйлдвэрлэгч, малчдын хамтын ажиллагааны боломжийн талаар санал солилцов.
Сэлэнгэ аймгийн Орхоны сангийн аж ахуйд Зөвлөлтийн мэргэжилтэн Г.Литовченкогийн удирдлагаар зоотехникч Т.Аюурзана, Ж.Рааш, Ж.Дашцэрэн нарын эрдэмтэн, мэргэжилтнүүд 1943–1961 онд гурван үе шаттай, 16 жил ажилласны үр дүнд Монгол Улсын анхны нарийвтар ноост, мах-ноосны чиглэлийн үүлдэр болох "Орхон" хонийг зохион бүтээж, ХААЯ-ны сайд, Шинжлэх ухаан дээд боловсролын хүрээлэнгийн захирлын 1961 оны хамтарсан тушаалаар баталж, зарласан түүхтэй. Иймээс Орхон сум нь Монгол Улсад нарийн, нарийвтар ноост хонины анхны үүлдрийн хонь бий болсон нутаг юм.
"Орхон" хонины онцлог нь:
- Хатуу ширүүн нөхцөлд тэсвэртэй. Ойт хээрийн бэлчээрт тарга хүч авах чадвараар монгол хониноос дутахгүй. Өвөл, хавар алдсан жингээ зун, намар бүрэн нөхөн авдаг.
- Том биетэй, махлаг. Үржлийн хуц дунджаар 80–85 кг, эм хонь 58–62 кг жинтэй. Хамгийн өндөр үзүүлэлтээр хуц 102.2 кг, эм хонь 80 кг-д хүрсэн нь бүртгэгдсэн. Мах, өөхний гарцаар монгол хониноос илүү.
- Ноос нь үнэт түүхий эд. Хуцнаас жилд 6.5–8 кг, эм хониноос 3.8–4 кг ноос хяргадаг. Хуцны ноос 10–12 см, эм хонийх 8–10 см урттай. Дээд үзүүлэлтээр хуцнаас 12 кг, эм хониноос 7 кг ноос авч, ноосны урт 13–15 см хүрсэн. Ноос нь 50–58 дугаар чанарын, өтгөн, жигд, урт атираатай, зунгаг сайтай.
- Төлөрхөг. 100 эхээс дунджаар 114 төл авдаг.
"Орхон" хонийг бэлчээр, тэжээлийн нөөц сайтай газар тариалангийн бүсэд цэврээр нь үржүүлэхийг зорьж байна. Үндсэн шинж чанарыг нь алдагдуулахгүйгээр сайжруулж, зах зээлийн эрэлттэй уялдуулан тархалтыг нь өргөтгөн, үнэт генофондыг хамгаалж буй бөгөөд төрийн бодлого, үйлдвэрүүдийн дэмжлэгтэй өсгөвөл нэгж малаас авах ашиг шим нэмэгдэж, малчдын амжиргаанд мэдэгдэхүйц нөлөөлөх боломжтойг онцолж байлаа.